«Маленькие трагедии» занимают особое место в творчестве Александра Сергеевича Пушкина. Четыре небольшие пьесы: «Скупой рыцарь», «Моцарт и Сальери», «Каменный гость» и «Пир во время чумы» - совсем не похожи на большие драматические произведения. В них немного действующих лиц, почти нет привычного внешнего действия, а события разворачиваются в основном через разговоры и монологи. Однако за этой кажущейся простотой скрываются вопросы, на которые невозможно ответить однозначно: что происходит с человеком, когда им овладевает жадность? Может ли зависть заставить переступить нравственную границу? Где заканчивается свобода и начинается безрассудство? Как человек должен относиться к смерти?

Именно поэтому, на мой взгляд, «Маленькие трагедии» необходимо читать не только для знакомства с классической литературой. Они заставляют человека внимательно посмотреть на самого себя.

Когда я впервые читала этот цикл, меня удивило, насколько всё в нём сжато. Пушкин почти не даёт длинных описаний природы, внешности или обстоятельств. Перед читателем остаются человек, его слова, поступки и внутренний конфликт. Но именно поэтому каждая реплика приобретает особое значение. Пушкин словно берёт одно сильное человеческое чувство и доводит его до предела, показывая, во что оно может превратиться, если человек перестаёт им управлять.

В «Скупом рыцаре» таким чувством становится страсть к богатству. Барон уже давно перестал воспринимать золото как средство для жизни: накопленные сокровища становятся для него почти самостоятельной ценностью. Он хранит их, хотя фактически не пользуется ими, и даже мысль о том, что сын когда-нибудь потратит накопленное, вызывает в нём страх и раздражение. Особенно страшно то, что Барон не воспринимает себя злодеем. В его сознании накопление богатства связано с трудом, властью и заслуженным правом распоряжаться им. Получается, что человек постепенно создаёт оправдание собственному пороку и уже не замечает, насколько тот изменил его жизнь.

В «Моцарте и Сальери» Пушкин обращается к другой страсти - зависти. Но и здесь всё оказывается сложнее, чем простое противопоставление хорошего и плохого человека. Сальери не выглядит человеком, который изначально стремится причинить зло. Он много лет трудится, воспринимает искусство серьёзно и считает, что талант должен быть наградой за огромный труд. Поэтому появление Моцарта, которому гениальная музыка словно даётся естественно, разрушает его представление о справедливости. Сальери начинает воспринимать чужой талант как несправедливость по отношению к себе. Именно это делает его образ особенно трагичным: зависть рождается не из пустоты, а из внутреннего конфликта, который человек постепенно позволяет себе довести до крайности.

Мне кажется, именно здесь особенно хорошо видно, почему Пушкина нельзя читать только как автора историй о «хороших» и «плохих» героях. Сальери совершает страшный поступок и несёт за него ответственность, но при этом Пушкин заставляет нас понять механизм его падения. Понимание причин не означает оправдания. Наоборот, оно помогает увидеть, насколько опасными могут стать чувства, которые сначала кажутся вполне обычными.

В «Каменном госте» главным становится уже не зависть и не жадность, а страсть. Дон Гуан живёт так, будто способен переступать любые границы и каждый раз избегать последствий. Он воспринимает любовь как игру, в которой привык чувствовать себя победителем. Но встреча с Доной Анной постепенно превращает эту привычную игру в нечто более серьёзное. Здесь особенно интересно наблюдать столкновение желания жить свободно с неизбежностью ответственности за собственные поступки. Даже смерть, которая в других произведениях воспринимается как далёкая неизбежность, здесь словно приближается к человеку и заставляет его столкнуться с последствиями собственного выбора.

Совсем иначе тема смерти раскрывается в «Пире во время чумы». Здесь люди оказываются перед лицом общего бедствия и выбирают разные способы справиться со страхом. Они пируют и веселятся не потому, что опасность исчезла, а наоборот, потому что она стала слишком близкой. В поведении Председателя можно увидеть попытку сохранить ощущение свободы тогда, когда обстоятельства эту свободу ограничивают. Однако Пушкин не даёт простого ответа, правильно ли это. Веселье героев одновременно выглядит и как вызов смерти, и как попытка спрятаться от неё. Возможно, именно эта двойственность и делает трагедию особенно сильной.

Если посмотреть на четыре произведения вместе, становится заметно, что Пушкина интересуют не сами человеческие пороки, а момент, когда человек начинает подчиняться им. Жадность превращается в смысл жизни, зависть - в оправдание преступления, страсть - в разрушительную силу, а страх смерти - в попытку забыть о самой смерти. Чувство постепенно перестаёт быть частью жизни человека и начинает определять её целиком.

Я ловила себя на мысли, что это происходит не только с героями Пушкина. В обычной жизни мы тоже иногда становимся заложниками собственных эмоций. Обида может оказаться сильнее желания сохранить отношения. Зависть может заставить обесценить чужой успех. Гордость иногда мешает признать собственную ошибку. Желание доказать свою правоту может оказаться важнее самого человека, с которым мы спорим. Обычно такие ситуации начинаются с мелочи, поэтому особенно трудно заметить момент, когда чувство начинает управлять нами.

Именно поэтому мне кажется важным то, что Пушкин почти не направляет читателя к однозначной оценке. Он не говорит: вот абсолютно хороший человек, а вот абсолютно плохой. Его герои противоречивы. В них одновременно могут существовать достоинство и слабость, любовь и эгоизм, талант и зависть, смелость и страх. Поступки всё равно имеют последствия, но понять человека можно только тогда, когда пытаешься увидеть, что происходило внутри него.

Эта мысль особенно актуальна сегодня. В социальных сетях мы привыкли быстро выносить оценки: кто прав, кто виноват, кто хороший, а кто плохой. Часто мы видим только один поступок или одну фразу и уже считаем, что знаем человека целиком. «Маленькие трагедии» словно заставляют сделать паузу. Они напоминают, что за одним поступком может стоять сложная внутренняя борьба, которую невозможно увидеть со стороны. Для меня это один из самых современных уроков Пушкина - умение не спешить с окончательным суждением.

Ещё одна особенность цикла - способность Пушкина говорить о сложных вещах очень простым и точным языком. Несколько раз во время чтения я ловила себя на том, что перечитываю одну и ту же реплику. Не потому, что она была непонятной, а потому, что в ней было больше смысла, чем казалось сначала. Иногда короткий монолог раскрывает героя сильнее, чем страницы описаний. В этом я вижу настоящее мастерство Пушкина: он не перегружает текст, но оставляет после него пространство для размышления.

Особенно интересно, что все четыре трагедии были завершены Пушкиным в Болдине осенью 1830 года. Первые три замысла возникли раньше, а в Болдине они получили окончательное воплощение. «Пир во время чумы» создавался уже в атмосфере холерного карантина, который задержал Пушкина в Болдине. Поэтому тема смерти, страха и попытки человека сохранить внутреннюю свободу в условиях общего бедствия воспринимается особенно напряжённо. Однако важно не сводить весь цикл только к обстоятельствам его создания: Пушкин говорит о гораздо более универсальных вещах - о человеческой природе и выборе.

Для меня ценность «Маленьких трагедий» заключается ещё и в том, что они не заканчиваются вместе с последней страницей. После чтения я стала иначе смотреть и на героев других произведений, и на обычные жизненные ситуации. Иногда хочется быстро определить, кто прав, а кто виноват, но Пушкин словно не позволяет сделать это слишком легко. Он заставляет задуматься не только о поступке, но и о его причине, не только о последствиях, но и о выборе, который к ним привёл.

Поэтому я не согласна с тем, что классику нужно читать только потому, что она «развивает» или потому, что этого требует школьная программа. «Маленькие трагедии» дают гораздо больше. Они учат замечать внутренние противоречия, анализировать поступки и задавать себе неудобные вопросы. Они показывают, что человеческая жизнь редко бывает чёрно-белой, но это не означает отсутствия ответственности за собственный выбор.

Я думаю, именно поэтому эти произведения хочется перечитывать. В разные периоды жизни одна и та же трагедия может восприниматься совершенно по-разному. В одном возрасте сильнее замечаешь тему зависти, позже - гордости, ещё позже - страха перед потерей или стремления сохранить свободу. Сам текст остаётся прежним, но меняется читатель, поэтому меняется и его восприятие.

«Маленькие трагедии» - это не просто четыре короткие пьесы, объединённые общей эпохой создания. Это разговор о человеке, который продолжается и после того, как закрывается книга. Пушкин показывает, как легко сильное чувство может превратиться в силу, управляющую всей жизнью, и одновременно оставляет человеку возможность задуматься о собственном выборе.

Именно поэтому я считаю, что «Маленькие трагедии» необходимо читать. Не потому, что Пушкин - обязательная часть школьной программы, и не только потому, что это признанная классика. Их стоит читать потому, что за двести лет изменились технологии, привычки и образ жизни, но человек во многом остался тем же. Мы по-прежнему завидуем, любим, боимся, стремимся к признанию, пытаемся сохранить достоинство и ищем способы справиться с неизбежностью. И пока эти чувства остаются частью человеческой природы, «Маленькие трагедии» будут говорить с нами на понятном языке.

Возможно, именно в этом и заключается главный смысл чтения Пушкина: узнать в его героях не только людей далёкой эпохи, но и самих себя.

Маткаримова Жасмин Бахтияровна, 

ученица 10 класса 

Коммунального государственного учреждения

«Общеобразовательная средняя школа-гимназия № 1 имени Н.А. Островского»

отдела образования по Шемонаихинскому району управления образования Восточно–Казахстанской области»

(Республика Казахстан). 

Неліктен Пушкиннің трагедияларын оқу қажет?

«Шағын трагедиялар» Александр Сергеевич Пушкиннің шығармашылығында ерекше орын алады. «Сараң сері», «Моцарт пен Сальери», «Тас мейман» және «Оба кезіндегі той» атты төрт шағын пьеса көлемді драмалық шығармаларға мүлдем ұқсамайды. Оларда кейіпкерлер саны аз, үйреншікті сыртқы әрекет те көп емес, ал оқиғалар негізінен диалогтар мен монологтар арқылы өрбиді. Алайда осы қарапайым көрінетін шығармалардың астарында біржақты жауап беру мүмкін емес сұрақтар жатыр: адамды ашкөздік билегенде не болады? Қызғаныш адамды моральдық шектен аттауға мәжбүр ете ала ма? Еркіндік қай жерде аяқталып, ойсыздық қай жерде басталады? Адам өлімге қалай қарауы керек?

Сондықтан, менің ойымша, «Шағын трагедияларды» тек классикалық әдебиетпен танысу үшін ғана оқу қажет емес. Олар адамды өзіне мұқият қарауға мәжбүрлейді.

Мен бұл циклді алғаш оқығанда, оның қаншалықты жинақы жазылғанына таңғалдым. Пушкин табиғаттың, адамның сыртқы келбетінің немесе жағдайлардың ұзақ сипаттамаларын бере бермейді. Оқырман алдында адамның өзі, оның сөздері, әрекеттері және ішкі қақтығысы қалады. Бірақ дәл осы себепті әрбір реплика ерекше мәнге ие болады. Пушкин адам бойындағы бір күшті сезімді алып, оны шегіне жеткізетіндей әсер қалдырады. Ол адам сол сезімін басқара алмай қалған жағдайда оның неге айналуы мүмкін екенін көрсетеді.

«Сараң серіде» осындай сезім байлыққа деген құмарлық болады. Барон алтынды өмір сүрудің құралы ретінде қабылдауды әлдеқашан тоқтатқан: жинаған қазынасы оның санасында дербес құндылыққа айналады. Ол байлығын сақтайды, бірақ іс жүзінде оны пайдаланбайды. Тіпті ұлы бір күні жинаған дүниесін жұмсайды деген ойдың өзі оның бойында қорқыныш пен ашу тудырады. Ең қорқыныштысы - Барон өзін жауыз адам деп санамайды. Оның түсінігінде байлық жинау еңбекпен, билікпен және оны басқаруға деген заңды құқықпен байланысты. Осылайша адам өзінің кемшілігін ақтайтын себептерді біртіндеп ойлап табады да, сол кемшіліктің өмірін қаншалықты өзгерткенін байқамай қалады.

«Моцарт пен Сальериде» Пушкин басқа бір сезімге - қызғанышқа жүгінеді. Бірақ мұнда да бәрі жай ғана жақсы мен жаман адамның қарама-қайшылығынан әлдеқайда күрделі. Сальери бірден жамандық жасауға ұмтылған адам болып көрінбейді. Ол көптеген жылдар бойы еңбек етеді, өнерге байыппен қарайды және талант үлкен еңбектің нәтижесінде келуі керек деп есептейді. Сондықтан Моцарттың бойында данышпандықтың табиғи түрде пайда болуы оның әділеттілік туралы түсінігін бұзады. Сальери өзгенің талантын өзіне жасалған әділетсіздік ретінде қабылдай бастайды. Оның бейнесін ерекше трагедиялық ететін де осы: қызғаныш бос жерден пайда болмайды, ол адамның біртіндеп шегіне жеткізген ішкі қақтығысынан туады.

Меніңше, дәл осы жерде Пушкинді тек «жақсы» және «жаман» кейіпкерлер туралы әңгімелердің авторы ретінде қабылдауға болмайтыны анық көрінеді. Сальери қорқынышты әрекет жасап, сол үшін жауап береді, бірақ сонымен бірге Пушкин оның құлдырау механизмін түсінуге мәжбүр етеді. Себептерін түсіну — оны ақтау деген сөз емес. Керісінше, бұл бастапқыда қарапайым болып көрінетін сезімдердің қаншалықты қауіпті бола алатынын түсінуге көмектеседі.

«Тас мейманда» негізгі тақырып қызғаныш пен сараңдық емес, құмарлық болады. Дон Гуан кез келген шекарадан аттап өтуге және әр жолы жауапкершіліктен құтылуға қабілетті адам сияқты өмір сүреді. Ол махаббатты өзін әрдайым жеңімпаз сезінетін ойын ретінде қабылдайды. Бірақ Дона Аннамен кездесуі оның үйреншікті ойынын біртіндеп әлдеқайда маңызды нәрсеге айналдырады. Мұнда еркін өмір сүруге деген ұмтылыстың өз әрекеттері үшін жауапкершіліктің сөзсіздігімен қақтығысын бақылау ерекше қызықты. Басқа шығармаларда алыс әрі сөзсіз құбылыс ретінде қабылданатын өлім мұнда адамға жақындап, оны өз таңдауының салдарымен бетпе-бет келуге мәжбүрлейтіндей әсер қалдырады.

«Оба кезіндегі тойда» өлім тақырыбы мүлдем басқаша ашылады. Мұнда адамдар ортақ апатпен бетпе-бет келіп, қорқынышпен күресудің әртүрлі жолдарын таңдайды. Олар қауіп жоғалып кеткендіктен емес, керісінше, қауіп тым жақын болғандықтан тойлап, көңіл көтереді. Төрағаның әрекетін жағдайлар еркіндікті шектеген кезде ішкі еркіндік сезімін сақтап қалуға деген талпыныс ретінде қабылдауға болады. Алайда Пушкин мұның дұрыс немесе бұрыс екенін нақты айтпайды. Кейіпкерлердің көңіл көтеруі бір мезетте өлімге қарсы шыққандай да, одан жасырынып қалғандай да көрінеді. Бәлкім, дәл осы екіұштылық трагедияны ерекше әсерлі ететін шығар.

Төрт шығарманы бірге қарастырсақ, Пушкинді адам бойындағы кемшіліктердің өзінен гөрі адамның сол кемшіліктерге бағына бастаған сәті қызықтыратыны байқалады. Сараңдық өмірдің мәніне айналады, қызғаныш қылмысты ақтауға себеп болады, құмарлық жойқын күшке айналады, ал өлімнен қорқу - өлімнің өзін ұмытуға деген талпынысқа ұласады. Сезім біртіндеп адамның өмірінің бір бөлігі болудан қалып, оның бүкіл өмірін анықтай бастайды.

Мен бұл жағдайдың Пушкин кейіпкерлерімен ғана шектелмейтінін ойладым. Күнделікті өмірде біз де кейде өз эмоцияларымыздың тұтқынына айналамыз. Реніш қарым-қатынасты сақтап қалу ниетінен күштірек болуы мүмкін. Қызғаныш біреудің жетістігін бағаламауға итермелейді. Менмендік кейде өз қателігімізді мойындауға кедергі болады. Өзіміздің дұрыс екенімізді дәлелдеуге деген ұмтылыс пікірталасып отырған адамымыздың өзінен де маңызды болып кетуі мүмкін. Әдетте мұндай жағдайлар болмашы нәрседен басталады, сондықтан сезімнің бізді басқара бастаған сәтін байқау әсіресе қиын.

Сондықтан Пушкиннің оқырманды біржақты бағалауға бағыттамайтыны маңызды деп ойлаймын. Ол: міне, мүлдем жақсы адам, ал мынау - мүлдем жаман адам деп айтпайды. Оның кейіпкерлері қарама-қайшылыққа толы. Олардың бойында бір мезетте артықшылық пен әлсіздік, махаббат пен өзімшілдік, талант пен қызғаныш, батылдық пен қорқыныш қатар өмір сүре алады. Әрекеттің салдары бәрібір болады, бірақ адамды түсіну үшін оның ішінде не болғанын көруге тырысу керек.

Бұл ой бүгінгі күн үшін де өте өзекті. Әлеуметтік желілерде біз тез арада баға беруге үйрендік: кім дұрыс, кім кінәлі, кім жақсы, кім жаман. Көбінесе біз бір ғана әрекетті немесе бір ғана сөзді көріп, адамды толық танығандай ойлаймыз. «Шағын трагедиялар» бізді бір сәтке тоқтауға мәжбүрлейтіндей. Олар бір әрекеттің артында сырт көзге көрінбейтін күрделі ішкі тартыс болуы мүмкін екенін еске салады. Мен үшін бұл - Пушкиннің ең заманауи сабақтарының бірі: соңғы шешім шығаруға асықпау.

Циклдің тағы бір ерекшелігі - Пушкиннің күрделі нәрселер туралы өте қарапайым әрі дәл тілмен сөйлей білуі. Оқу барысында бірнеше рет бір репликаны қайта оқып шыққанымды байқадым. Оның себебі түсініксіз болғандықтан емес, алғашқыда көрінгеннен әлдеқайда көп мағына қамтығандықтан еді. Кейде қысқа монолог кейіпкерді бірнеше бет сипаттамадан да тереңірек ашады. Мен Пушкиннің шынайы шеберлігін осыдан көремін: ол мәтінді артық сөздермен ауырлатпайды, бірақ оқырманға ойлануға кеңістік қалдырады.

Төрт трагедияның да Пушкин тарапынан 1830 жылдың күзінде Болдинода аяқталғаны ерекше қызықты. Алғашқы үш шығарманың идеялары бұрынырақ пайда болған, ал Болдинода олар соңғы түріне келді. «Оба кезіндегі той» Пушкинді Болдинода ұстап қалған тырысқақ карантині жағдайында жазылды. Сондықтан өлім, қорқыныш және жалпы апат жағдайында адамның ішкі еркіндігін сақтап қалуға тырысуы туралы тақырыптар ерекше шиеленісті қабылданады. Алайда бүкіл циклді тек оның жазылу жағдайларымен байланыстыруға болмайды: Пушкин әлдеқайда әмбебап мәселелер - адам табиғаты мен таңдау туралы айтады.

Мен үшін «Шағын трагедиялардың» құндылығы олардың соңғы бетімен бірге аяқталмайтынында. Оларды оқығаннан кейін мен басқа шығармалардың кейіпкерлеріне де, күнделікті өмірдегі қарапайым жағдайларға да басқаша қарай бастадым. Кейде кімнің дұрыс, кімнің кінәлі екенін тез анықтағымыз келеді, бірақ Пушкин мұны оңай жасауға мүмкіндік бермейтіндей. Ол бізді тек әрекет туралы ғана емес, оның себебі туралы, тек салдар туралы ғана емес, сол салдарға алып келген таңдау туралы да ойлануға мәжбүр етеді.

Сондықтан классиканы тек «ой-өрісті дамытатындықтан» немесе мектеп бағдарламасы талап ететіндіктен оқу керек деген пікірмен келіспеймін. «Шағын трагедиялар» бұдан әлдеқайда көп нәрсе береді. Олар ішкі қарама-қайшылықтарды байқауға, әрекеттерді талдауға және өзімізге ыңғайсыз сұрақтар қоюға үйретеді. Олар адам өмірінің сирек жағдайда ғана ақ пен қараға бөлінетінін көрсетеді, бірақ бұл өз таңдауы үшін жауапкершіліктің жоқ екенін білдірмейді.

Менің ойымша, дәл осы себептен бұл шығармаларды қайта-қайта оқығың келеді. Өмірдің әртүрлі кезеңінде бір трагедия мүлдем басқаша қабылдануы мүмкін. Бір жаста қызғаныш тақырыбын тереңірек байқайсың, кейін менмендікке, одан соң жоғалтудан қорқуға немесе еркіндікті сақтап қалуға деген ұмтылысқа көбірек назар аударасың. Мәтін сол қалпында қалады, бірақ оқырман өзгереді, сондықтан оның қабылдауы да өзгереді.

«Шағын трагедиялар» - бір дәуірде жазылған төрт қысқа пьеса ғана емес. Бұл - кітап жабылғаннан кейін де жалғаса беретін адам туралы әңгіме. Пушкин күшті сезімнің бүкіл өмірді басқаратын күшке айналуы қаншалықты оңай екенін көрсетеді және сонымен бірге адамға өз таңдауы туралы ойлануға мүмкіндік қалдырады.

Дәл сондықтан мен «Шағын трагедияларды» оқу қажет деп есептеймін. Пушкин мектеп бағдарламасының міндетті бөлігі болғандықтан ғана емес және бұл шығармалар классика ретінде мойындалғандықтан ғана да емес. Оларды оқу қажет, өйткені екі жүз жыл ішінде технологиялар, әдеттер мен өмір салты өзгергенімен, адам көп жағынан сол күйінде қалды. Біз әлі де қызғанамыз, сүйеміз, қорқамыз, мойындалуға ұмтыламыз, өз қадірімізді сақтауға тырысамыз және болмай қоймайтын нәрселермен күресудің жолдарын іздейміз. Бұл сезімдер адам табиғатының бір бөлігі болып қала беретіндіктен, «Шағын трагедиялар» бізбен әлі де түсінікті тілде сөйлесе береді.

Бәлкім, Пушкинді оқудың басты мәні де осында шығар: оның кейіпкерлерінен тек алыстағы дәуірдің адамдарын ғана емес, өзімізді де тану.